Δευτέρα, 19 Φεβρουαρίου 2018

Ιδιαίτερο εθιμικό και τελετουργικό βάρος και χαρακτήρα έχει η πρώτη ημέρα της Σαρακοστής, η Καθαρά Δευτέρα

ΟΝΟΜΑΖΕΤΑΙ «Καθαρή Εβδομάδα» από τον λαό η πρώτη εβδομάδα της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, που αρχίζει με την Καθαρή Δευτέρα και τελειώνει με το Ψυχοσάββατο των Αγίων Θεοδώρων. Σε πολλές περιοχές, ιδίως της Μικράς Ασίας και της Καππαδο­κίας, τηρούσαν τις τρεις πρώτες ημέρες της εβδομάδας αυτής απόλυτη νηστεία, ακόμη και από ψωμί ή νερό. Έτρωγαν την Καθαρή Τετάρτη, αφού πρώτα μεταλάμβαναν στην πρώτη λειτουργία των Προηγιασμένων Δώ­ρων της Σαρακοστής, και μάλιστα με ειδικά για την περίσταση φαγητά και άλλα εδέσμα­τα, όπως καρυδόπιτες, σούπες με φασόλια και πετιμέζι, χυλόπιτες κ.λπ.

Στη Σινώπη μάλιστα οι συγγενείς πρό­σφεραν δώρα σε όσους από την οικογένεια είχαν τηρήσει το τριήμερο, συνήθως μαζιλαρόπανα και μαντήλια. Την Καθαρή Τρίτη τη θεωρού-σαν ημέρα των ψυχών και άνοιγαν τη «σταφυλαρμιά», ενώ την Καθαρή Τετάρτη, ιδίως στη Θράκη, συνήθιζαν να κάνουν προ­σφορές στους ενδεέστερους για την ψυχή των ζώντων συγγενών τους. Την Καθαρή Παρασκευή, πριν από το Σάββατο κατά το οποίο εορτάζεται το διά κολλύβων θαύμα του Αγίου Θεοδώρου, συνήθιζαν την τελετουρ­γική ονειρομαντεία, βάζοντας κάτω από το μαξιλάρι τους το βράδυ τρία ή εννέα σπυριά σιτάρι, με μαυρομάνικο μαχαίρι, τυλιγμένα σε πανί κόκκινο ή άσπρο, με μαύρη κλωστή. Εκφωνούσαν μάλιστα και σχετική επωδή, πιστεύοντας ότι το βράδυ θα δουν εκείνον ή εκείνην που θα παντρεύονταν. Ιδιαίτερο εθι­μικό και τελετουργικό βάρος και χαρακτήρα έχει η πρώτη ημέρα της Σαρακο-στής, η Κα­θαρά Δευτέρα, η οποία ονομάστηκε έτσι από τον λαό καθώς ταυτίζεται με την πνευματι­κή και σωματική «κάθαρση», στην αρχή της Μεγάλης Τεσσαρακοστής. Κατά άλλη εκδο­χή, ονομάστηκε έτσι επειδή οι νοικοκυρές καθάριζαν τα σκεύη τους όλη μέρα από το φαγοπότι της Αποκριάς. Η ονομασία Κού­λουμα, που χαρακτηρίζει την καθαροδευτεριάτικη έξοδο και το πέταγμα του χαρταετού, κατά τον Ν.Γ. Πολίτη, προέρχεται από τη λα­τινική λέξη cumulus, που σημαίνει τον σωρό του σπόρου, όπου έστηναν το λιχνιστήρι στο τέλος του αλωνίσματος, άρα συνεκδοχικά την αφθονία, αλλά και το τέλος.

Οσον αφορά τη σαρακοστιανή νηστεία, θα πρέπει να παρατηρηθεί ότι παλαιότερα σε πολλές περιοχές τηρούσαν το λεγόμενο «τρι­ήμερο», που έχει μοναστηριακή προέλευση. Πρόκειται για τριήμερη τελετουργική, από­λυτη νηστεία, η οποία τηρείται συνήθως τις τρεις πρώτες ημέρες της μεγάλης Τεσσα­ρακοστής και τις τρεις πρώτες ημέρες της Μεγάλης Εβδομάδας. Αντιστοίχως, οι νηστεύοντες τρώνε για πρώτη φορά την Καθα­ρή Τετάρτη ή τη Μεγάλη Τετάρτη μετά την προηγιασμένη θεία Λειτουργία, κάποτε δε στο τραπέζι αυτό παρατίθενται ειδικά εδέ­σματα, όποκ καρυδόπιτα, σούπα με φασό­λια και πετιμέζι, ενώ στη Σινώπη τους πρό­σφεραν και δώρα, μαντήλια ή υφάσματα.

Στο τέλος της νηστείας αυτής, που εθεω­ρείτο ιδιαιτέρως ωφέλιμη για την ψυχή, στη Θράκη συνήθιζαν να κάνουν προσφορές για τις ψυχές των ζώντων. Στο Τσακήλι των Μέ­τρων της Θράκης, πάλι, τον θάνατο στη δι­άρκεια τέτοιου τριημέρου τον θεωρούσαν αυτοκτονία και αμαρτία μεγάλη, γι’αυτό και τα λείψανα των νεκρών αυτών πίστευαν ότι δεν πρέπει να τα βγάζουν από την πόρτα του σπιτιού, αλλά να γκρεμίζουν μέρος του τοί­χου, ώστε να μη μεταφερθεί το «κρίμα» και στα υπόλοιπα μέλη της οικογένειας. Τέλος, χαρακτηριστική νεκρολατρική τελετουργική έκφραση της περιόδου αυτής αποτελούν τα Ψυχοσάββατα. Πρόκειται για ορισμένα Σάβ­βατα του ετήσιου εορτολογικού κύκλου, τα οποία η Εκκλησία έχει αφιερώσει στη μνήμη των νεκρών, ακολουθώντας και ουσιαστικά εκχριστιανίζοντας προχριστιανικές απόψεις και πρακτικές της τελετουργικής λαϊκής νεκρολατρίας. Έτσι, τα Σάββατα της δεύτερης και τρίτης εβδομάδας του Τριωδίου, καθώς και το Σάββατο της πρώτης εβδομάδας της Σαρακοστής, τα γνωστά και ως Ψυχοσάββα­τα, γίνονται οι συνηθισμένες προσφορές κολλύβων για τους νεκρούς, ενώ προσφέρονται επίσης πρόσφορα και ψυχούδια, τελετουρ­γικά αρτίδια. Τα Ψυχοσάββατα, κατά πάγια λαϊκή πρόληψη, δεν λούζο-νταν, ούτε σκούπι­ζαν, για να μην ενοχλούν τους νεκρούς.

Πηγή: Άρθρο του κ. Μ.Γ. Βαρβούνη (καθηγητή Λαογρα­φίας του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης) στην εφημερίδα "Κιβωτός της Ορθοδοξίας" , Αρ. Φύλλ. 050, 30 Μαρτίου 2017 


Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου